زندگی نامه

عکس استاد

محمدرضا شجریان تا سال ۱۳۵۰ بهخاطر اینکه پدرش میخواست خانوادهٔ آنها (شجریان) بیشتر با قرائت قرآن و چهرهٔ مذهبی شناخته شوند، با نام مستعار سیاوش بیدگانی با رادیو همکاری میکرد، ولی بعد از آن پدرش به او اجازهٔ استفاده از نام اصلیاش را داد.[۲۴][۲۲][۲۳] وی تا سال ۱۳۴۷ در استخدام آموزش و پرورش بود و پس از مدت زمانی تدریس و مدیریت مدارس، به وزارت منابع طبیعی انتقال یافت. وی در مدت خدمت در آموزش و پرورش در رادکان از توابع چناران به تدریس پرداخت و مدتی در این شهر سکونت داشت.[۲۴]

در ۱۳۵۰ با فرامرز پایور آشنا شد و یادگیری سنتور و ردیفهای آوازی را نزد وی دنبال کرد.[۲۴] در سال ۱۳۵۱ در بر1 گلها با نورعلیخان برومند آشنا شد و شیوهٔ آوازی حسین طاهرزاده را نزد او آموخت. از سال ۱۳۵۲ نزد عبدالله دوامی ردیف آوازی ایشان و شیوههای تصنیفخوانی را فراگرفت. در همین سال، به همراه گروهی از هنرمندان همچون محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگفر، حسین علیزاده، جلال ذوالفنون و داوود گنجهای، به عضویت مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی به سرپرستی داریوش صفوت درآمد. در آن زمان تصنیف داروَگ را که مربوط به آهنگی از محمدرضا لطفی بر روی شعری از نیما یوشیج بود اجرا کرد.[۲۵] تصنیف داروَگ از اولین تصنیفهایی است که در آن شعر نو بهکارگیری شدهاست.[۲۲] از جمله تصنیفهای شجریان که به زبان محاورهای هستند، میتوان به تصنیف مگه نه (شعر بیژن سمندر، آهنگ از عطاالله خرم) اشاره کرد که در همان دوران اجرا شدهاست.[۲۶]

اجرای زندهٔ راستپنجگاه در سال ۱۳۵۴ در جشن هنر شیراز بههمراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگفر، که بعدها در یک آلبوم موسیقی با همین نام منتشر شد، مورد استقبال واقع شد. در آن زمان راستپنجگاه بهندرت اجرا میشد و این دستگاه در حال فراموش شدن بود.[۲۷]

در جوانی

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۵۶ در مسابقهٔ تلاوت قرآن کشوری، رتبهٔ نخست را به دست آورد.[۲۴] و در اسفندماه سال ۱۳۵۷ شرکت دلآواز را بنیانگذاری کرد.

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۵۷ همانند بسیاری از هنرمندان آن زمان همکاری خود را با سازمانهای دولتی (مثل رادیو)، بهدلیل آنچه خود گفتهاست، «آن موقع، آنجا با روحیات من نمیخواند، سیاست پخش صداها را از رادیو تلویزیون، من حس میکردم کابارهدار دارد تعیین میکند و ابتذال فرهنگی …» ادامه نداد.[۲۴][۲۲] البته سایر هنرمندان (گروههای شیدا و عارف) و رئیس بخش موسیقی رادیو در آن زمان، هوشنگ ابتهاج نیز آن زمان از رادیو پس از واقعهٔ ۱۷ شهریور به نشانهٔ اعتراض خارج شدند. پس از این اتفاق محمدرضا لطفی کانون چاووش را با حمایت هوشنگ ابتهاج بنیانگذاری کرد. بیشتر اعضای کانون چاووش همان اعضای گروههای شیدا و عارف بودند. در آن زمان، محمدرضا شجریان بههمراه شهرام ناظری در چند آلبوم مشترک از کانون چاووش آواز خواندن را بر عهده گرفتند که بیشتر محتوای آنها انقلابی و میهنی بود. از میان آلبومهای مشترک شجریان و ناظری میتوان به چاووش ۲ اشاره کرد که شامل دو سرود بسیار معروف شبنورد (برادر نوجوونه، با صدای شجریان) و آزادی (آن زمان که بنهادم، با صدای ناظری) میشد. شجریان در مصاحبه با بیبیسی گفته بود که در آن زمان زیاد انقلابی نبوده (هرچند دولت قبلی را نیز قبول نداشته)، اما چون دوستان او (اعضای کانون چاووش) فعالیت انقلابی داشتند او نیز با آنها همکاری کرده.[۲۲] یکی از سرودهای شناخته شده، چاووش ۶ (امروزه با نام سپیده شناخته میشود) است که مربوط به کنسرت گروه شیدا با آواز شجریان و به سرپرستی لطفی است و در آذر ۱۳۵۸ در دانشگاه ملی اجرا شده که یک اجرا با محتوای انقلابی بوده. جمعیت بسیاری در این کنسرت حضور داشتند و تصنیف معروف سپیده (ایران ای سرای امید) که مربوط به شعری از هوشنگ ابتهاج و آهنگی از محمدرضا لطفی است در همان کنسرت اجرا شدهاست. البته در آن زمان گروه به فکر ضبط اجرا نبود و به صورت اتفاقی کیوان ابتهاج (پسر هوشنگ ابتهاج) این اثر را ضبط کرد.[۲۵][۲۸] او از آن زمان به بعد در خانه به تحقیق و تدوین ردیفهای آوازی پرداخته و به آموزش شاگردان قدیمیاش همت گماشت. برخی از آلبومهای چاووش امروزه تصحیح شدهاند و مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا با تغییر نام آن را زیر نظر محمدرضا لطفی بازنشر کردهاند. از این آثار چاووشهای ۱ (به یاد عارف)، ۶ (سپیده) و ۹ (جان جان) با حضور شجریان تصحیح شده و با تغییر نام بازنشر شدهاند.

وی در سال ۱۳۵۸ دعای ربنا (برخی آیات قرآن که شجریان آنها را با صوت خوانده) و مناجات مثنوی افشاری را به صورت بداهه و بدون تمرین خواند، ابتدا به قصد این که به هنرجویان آموزش دهد و بهترین را در ماه رمضان برای افطار پخش کنند اما رادیو همان اجرای خودش را پخش کرد و این دعا به مدت ۳۰ سال از اصلیترین برنامههای رادیو در ماه رمضان بودند.[۲۲] بعدها، دعای ربنای شجریان را سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری به عنوان اثر ملی ثبت کردهاست.[۲۹][۳۰]

Shajarian's Bidaad album was recorded after a three-year hiatus from a commercial recording. The album's lyrics speak of a wonderful place having been reduced to shambles and bloodshed, in which he sings in sadness, "what happened?". When giving a lecture at California State University, Sacramento on 2 March 2012, he was asked what the lyrics of this song meant. His response made it clear that he chose these lyrics based on what happened to the Iranian regime after the revolution – a once beautiful country being reduced to shambles.[35] This is widely considered[by whom?] his first commercial recording meant to represent the voice of an oppressed people in Iran.[citation needed]

Shajarian has indicated support for Iranians protesting against the 12 June 2009 Iranian presidential election results. When Iran's president, Mahmoud Ahmadinejad referred to the protesters as "dust and trash", Shajarian told a BBC Persian chael telephone interviewer that he (Shajarian) considered himself the voice of dust and trash: "It is the voice of dust and trash, and it will always remain the voice of dust and trash." He also asked IRIB (Islamic Republic of Iran Broadcasting) to stop broadcasting his songs. He mentioned that his famous song "Iran, Ey Saraye Omid" (Iran, the land of Hope), has no relation with the current situation of his country.[36]

After Shajarian criticized the government public and sided with the Green Movement protesters, the state broadcaster IRIB baed his work of art, which used to be a fixture of public broadcasting until then. Even against Shajarian's will, the state TV and radio stations stopped airing Rabbana, a prayer sung during the Muslim fasting month of Ramadan heralding the moment of fast-breaking.[37] The recital had been broadcast regularly every Ramadan since the 1979 revolution but swept from public view after the legendary singer fell out of favor with the establishment. A Shajarian fan in Tehran told The Guardian Ramadan without Rabbana was like Christmas without Christmas carol.[38]

In an interview in 2016, Shajarian stated that "my criticism was a mistake of one person, I am not against the republic system. Our music has always been attacked or criticized by a class of religious people. Of course, some of the deviant music can be like this. But the nature of music is not deviant. I myself am fundamentally opposed to deviant music. We accept the clergy and religion".[39]

Lyrics of his song "Language of Fire," issued in September 2009, — "Lay down your gun, Come, sit down, talk, hear. Perhaps the light of humanity will get through to your heart too" — are thought by some observers to speak "directly to the plainclothes Basiji militiamen and security forces" who had beaten protesters during recent unrest.[3]

In an interview with Hamid Reza Nourbakhsh in 2016, Shajarian said that he was not against the Islamic Republic and that his protest was only against one person (Mahmoud Ahmadinejad). "We say you have no right to insult the people. This is not a fall with the whole system."[40][41][42]

We say you have no right to insult the people. This is not a fall with the whole system

—u2009mohammadreza shajarian, interview with Hamid Reza Nourbakhsh, Iran newspaper

Shajarian continues: "Several years ago, we had a concert in Stockholm with the Aref group, led by the living memory of Parviz Meshkatian. As soon as we were present on the group stage, they started chanting. They chanted against the Islamic Republic. The children in the group were all upset. When they chanted, we just sat and listened, and they chanted. They saw that we were not doing anything. Some ordinary people who came also shook hands with us to start our work. I also told Parviz to perform the last ballad and then go. We had two parts of the program, in each of which there were five ballads, and we only performed the last ballad, and we got up and went out, and the children brought their instruments. I told the person aouncing the program to say behind the microphone. In honor of those who bought tickets and came from far and near, we performed this ballad. And get your money back and go. Later it turned out that the organizer was one of them, so I came backstage and told him as much as I could.[42]